سعيد، محمد بن عثمان، حسين بن روح و علي بن محمد سمري. وکالت اين افراد عام و مطلق بوده است. البته در اين دوران در موارد خاص و در شهرهاي مختلف افراد ديگري نيز بوده‌اند که وکالت امام را بر عهده داشته‌اند که برخي معتقدند اين وکالت بدون واسطه‌ي نواب خاص بوده است از جمله‌ي اين افراد احمد بن حمزة بن اليسع، محمد بن ابراهيم بن مهزيار، محمد بن صالح و ابو محمد وجنائي را مي‌توان نام برد.

دوران غيبت صغري با پايان عمر علي بن محمد سمري به اتمام رسيد و پس از آن دوران غيبت کبري آغاز شد که تاکنون ادامه دارد. او چند روز قبل از وفاتش نامه‌اي از امام زمان را به اين مضمون براي مردم خواند:

بسم الله الرحمن الرحيم. اي علي بن محمد سمري! خداوند در سوگ فقدان تو پاداشي بزرگ به برادرانت عطا کند. تو تا شش روز ديگر از دنيا خواهي رفت. کارهايت را مرتب کن و هيچ کس را به جانشيني خود مگمار. دروان غيبت کامل فرا رسيده است و من جز با اجازه خداوند متعال ظهور نخواهم کرد و ظهور من پس ز گذشت مدتي طولاني و قساوت دلها و پر شدن زمين از ستم خواهد بود. افرادي نزد شيعيان من مدّعي مشاهده من (ارتباط با من به عنوان نايب خاص) خواهند شد. آگاه باشيد که هر کس پيش از خروج سفياني و صيحه آسماني چنين ادعايي بکند، دروغگو و افترا زننده است و هيچ حرکت و نيرويي جز به خداوند عظيم نيست.

غيبت صغري امام زمان (عج) از دو نظر محدود بود:

از نظر زماني که کمتر از هفتاد سال به طول انجاميد.

از نظر شعاعي نيز، اين غيبت، همه جانبه نبود. به اين معني که در اين مدّت، اگر چه امام از نظرها پنهان بود، اما کساني هم بودند که به صورت پنهاني با امام در تماس بودند. اين افراد همان نائبان خاصّ امام بودند که بين مردم و امام ارتباط برقرار مي‌کردند و نامه ها و سؤالات مردم را به نزد امام مي‌بردند يا مي‌فرستادند و پاسخ او را به مردم مي‌رساندند.

غيبت کبري

به اعتقاد شيعيان دوازده امامي غيبت کبري به زماني گفته مي‌شود که امام زمان از نظرها پنهان است، اما موجودات از فيض وجود امام بهره‌مندند. اين غيبت از سال ۳۲۹ (قمري) و پس از غيبت صغري آغاز شده است و براي مدتي نامعلوم ادامه دارد. در پايان اين دوران به خواست خدا وي در مکه در کنار خانه کعبه ظهور کرده، براي برقراري عدل و برپايي شريعت اسلام قيام مي‌کند.

رابطه شيعيان و امام در دوران غيبت کبري

شيخ صدوق در «کمال الدين» از جابر بن عبدالله انصاري روايت مي‌کند:

وي از پيامبر پرسيد: آيا شيعه از وجود قائم در مدت غيبتش بهره‌مند مي‌شود؟ پيامبر فرمود:«آري قسم به خداوندي که مرا به پيامبري مبعوث گردانيده، آنها از وجود او منتفع مي شوند و از نور ولايتش در طول غيبت طلب روشني مي‌کنند، چنانکه از آفتاب پشت ابر استفاده مي‌کنند.»(مجلسي، بحارالانوار، ج ۱۳ ص ۸۴۶)

اسحاق بن يعقوب از دانشمندان برجسته شيعه مي‌باشد، که در روزگار نيابت محمد بن عثمان، نامه‌اي را در اختيار او قرار داده بود. در اين نامه سوال شده بود که:«در زمان غيبت،مردم چگونه از وجود امام زمان خويش بهره مند مي شوند؟» امام زمان جواب نامه او را چنين داده بود: ... فايده‌اي که مردم در زمان غيبت از وجود من مي برند، مانند استفاده آنان از نور خورشيد است که ابر، آن را از نظر ها پنهان ساخته است.»(او مي‌آيد:

حجت در دوران غيبت کبري

در زمان غيبت امام زمان ديگر نائب خاص و نماينده‌اي مشخص وجود ندارد، تا مردم از طريق او با امام مرتبط شوند. در اين دوران دانشمندان پرهيزکار و وارسته شيعه بعد از غيبت طولاني امام زمان (عج)، به عنوان نايب عام او به هدايت و ارشاد مردم خواهند پرداخت.

فرمان امام زمان در مورد پيروي مردم از دانشمندان ديني در روزگار غيبت اينگونه است:

«در کار ها و حوادثي که بعد از اين براي شما مردم پيش خواهد آمد و ممکن است که خير و شر خويش را ندانيد، به گويندگان گفتار و احاديث ما خاندان رسالت، که حجت من بر شما هستند و من نيز حجت خدا بر ايشان مي باشم، مراجعه کنيد.»(وسائل الشيعة ج ۱۸ ص ۱۰۱ حديث ۹)

رشد عقلي و ايماني مردم، که سالها به طول خواهد انجاميد، زمينه اصلي بهره وري آنان از امام زمان خواهد بود. آنگاه که قابليت فکري و ايماني انسان‌ها به اندازه‌اي از رشد خويش برسد و چشم دلشان به گونه‌اي روشن شود که بتوانند خورشيد وجود امام زمان را نظاره کنند، بيگمان او را خواهند ديد.